അവസാനമായി ചില കാര്യങ്ങള്‍ കൂടി പറയാനുണ്ട്, ലോകത്ത് ഏറ്റവും സ്വാസ്ഥ്യം നിറഞ്ഞ പ്രവര്‍ത്തി സ്‌നേഹിക്കുക എന്നതാണ്. സ്‌നേഹിക്കുമ്പോള്‍ അവിടെ സ്‌നേഹം മാത്രമേയുള്ളൂ. മറ്റൊന്നുമില്ല. സ്‌നേഹം! അതിന് പകരം മറ്റൊരു വികാരവും ഉപയോഗിക്കാനാവില്ല. വെറുപ്പും, ദേഷ്യവും, വൈര്യവും കുത്തിവെക്കാം അതുപയോഗിച്ച് എന്തും നശിപ്പിച്ച് കളയാം. ക്രൂരമായ വികാരങ്ങളെല്ലാം കത്തിജ്ജ്വലിപ്പിച്ചെടുക്കുകയുമാവാം. എന്നിട്ട് അതുപയോഗിച്ച് പ്രതികാരം ചെയ്യാം, തകര്‍ത്തെറിയാം, അടിച്ചു നശിപ്പിച്ച് കളയാം, വെട്ടിയെറിയാം, എന്നാല്‍ സ്‌നേഹിക്കുമ്പോള്‍ നന്മ മാത്രമേ സംഭവിക്കുന്നുള്ളൂ. സ്‌നേഹിക്കുമ്പോള്‍ ഹൃദയങ്ങള്‍ പ്രകാശിക്കുകയും മനസ്സ് മധു രോദരമായ ദൈവികാവസ്ഥയിലേക്ക് ഉയരുകയും ചെയ്യുന്നു. അള്ളാഹു പറയുന്നുണ്ടല്ലോ: ' ആര്‍ദ്രത സ്വയം നിര്‍ബന്ധമാക്കിയിട്ടുണ്ട് അള്ളാഹു' എന്ന്.(സൂറത്തുല്‍ അന്‍ആം-12)
സ്‌നേഹത്തേക്കാള്‍ ഉല്‍കൃഷ്ടമായ മറ്റൊരു വികാരവും അല്ലാഹു മനുഷ്യര്‍ക്ക് നല്‍കിയിട്ടില്ല. എന്നിട്ടും മനുഷ്യരെന്തിനായിരിക്കാം പരസ്പരം വെറുപ്പിന്റെ ആയുധമായി ആക്രമത്തിനിറങ്ങുന്നത്? മതത്തിന്റെ പേരിലും അല്ലാതെയും മറ്റൊരാള്‍ക്കായി വെട്ടിവീഴ്ത്തപ്പെട്ട ഏത് രക്തസാക്ഷിയാണ് ജീവിച്ചിരിക്കുന്നവര്‍ക്ക് മനസ്സമാധാനം നല്‍കിയത്? ആരുമുണ്ടാവില്ല. മനുഷ്വത്തത്തിന്റെ പക്ഷത്ത് നില്‍ക്കുന്നവര്‍ ഇപ്പോള്‍ ഉയര്‍ത്തേണ്ട പ്രധാനപ്പെട്ട ചോദ്യം ഈ പ്രവര്‍ത്തികളുടെ ഫലം എന്താണ് എന്നാണ്. തകര്‍ക്കപ്പെട്ട മസ്ജിദുകളും അഗ്നിക്കിരയാക്കപ്പെടുന്ന ക്ഷേത്രവാതിലുകളും പച്ചക്ക് തീ കൊളുത്തപ്പെടുന്ന പാതിരിമാരും ചെയ്ത തെറ്റെന്താണ്? ചെയ്തവര്‍ക്കൊന്നും ഉത്തരമറിയില്ല.  ഓരോ കലാപത്തിനും ഇരയാക്കപ്പെടുന്നവര്‍ മാത്രമല്ല വേട്ടയാടുന്നവരും മനോവ്യഥയനുഭവിക്കുന്നു. തന്റെ നീട്ടിപ്പിടിച്ച ആയുധത്തിന്റെ കൂര്‍ത്തമുനയില്‍ തീര്‍ന്ന ജീവന്റെ പിടച്ചില്‍ കൊലയാളിയെ ആയുഷ്‌ക്കാലം മുഴുവന്‍ വേദനിപ്പിക്കുമെന്നതല്ലേ സത്യം? കൊല്ലിച്ചവന്  മനസ്സില്‍ ഒരിക്കലെങ്കിലും കുറ്റബോധം ഇല്ലാതാകുമോ? ഓരോ തവണയും ആഹാരം അവന്റെ ചങ്കില്‍ പിടയില്ലേ... രക്തത്തില്‍ മുങ്ങിയ കൈ കൊണ്ടാണ് താന്‍ ജീവിക്കുന്നതെന്ന ബോധം അവനെ മുറിപ്പെടുത്തുകയില്ലേ... ഏതു ആശയത്തിന്റെ പേരിലായാലും മനുഷ്യനെ കൊല്ലുന്നത് ന്യായീകരിക്കാനാകുമോ? എന്തിന് മനുഷ്യനെ കുറിച്ച് ചിന്തിക്കണം? അകാരണമായി ജീവജാലങ്ങളെ കൊല്ലുന്നത്, നശിപ്പിക്കുന്നത് ഹൃദയമുള്ളവന് അംഗീകരിക്കാനാകുമോ? ഓരോ ജീവിക്കും വലുത് ജീവന്‍ തന്നെയാണ്. മരിക്കുക എന്നതല്ല, ജീവിക്കുക എന്നതാണ് പ്രധാനം.
പ്രയാസങ്ങള്‍ പരിഹരിക്കാന്‍ മതത്തിന്റെയും ജാതിയുടെയും വേര്‍ത്തിരിവില്ലാതെ മനുഷ്യന്‍ ഒന്നിച്ച് നില്‍ക്കുമ്പോഴാണ് നാം പ്രകൃതിയുടെ താളത്തില്‍ വലയം പ്രാപിക്കുക. പ്രകൃതിയില്‍ എല്ലാം പരസ്പര ബന്ധിതമാണ്. ഇതാണ് യാഥാര്‍ത്ഥ്യമെന്നിരിക്കെ എന്തിനാണ് മനുഷ്യന്‍ മത്തിന്റെയും ജാതിയുടെയും പേരില്‍ രക്തം ചൊരിയുന്നത്? എന്ത് കൊണ്ടായിരിക്കാം മൃഗങ്ങള്‍ക്ക് പോലുമില്ലാത്ത വൈര്യവും പകയും മനുഷ്യന് ഊര്‍ജ്ജമായി മാറുന്നത്? എന്തായിരിക്കാം തലോടേണ്ട കൈകളില്‍ സ്‌നേഹത്തിന്റെ മൃദുലമായ തൂവലിന് പകരം ആയുധങ്ങളുടെ ക്രൗര്യം വന്ന് ചേരുമ്പോള്‍ മനുഷ്യന് അസ്വസ്ഥതയില്ലാത്തത്?  ഏതു മതമാണു അന്യമതസ്ഥരെ വെട്ടിയിരിക്കണം എന്നു ശഠിക്കുന്നത്?
വ്യവസ്ഥിതിക്ക് ഒരു പൊതുസ്വഭാവമുണ്ട്. എതിരാളികളുണ്ടെങ്കിലേ അതു നിലനില്‍ക്കുകയുള്ളൂ. സാമ്രാജ്യത്വം, അധികാരം, സംഘടന തുടങ്ങിയ പ്രതിഷ്ഠാപിതമായ എല്ലാ വ്യവസ്ഥിതികളും നിലനില്‍ക്കുന്നത് സാങ്കല്‍പ്പികമായ ഒരു ശത്രുവിന്റെ പ്രതിയാണ്. ഭൂമിയിലെ മാനവികതക്ക് ഏറ്റവും അധികം ഭീഷണിയാകുന്നതും ഇതേ സങ്കല്‍പ്പമാണ്. രാഷ്ട്രീയവും രാഷ്ട്രീയക്കാരുമാണ് ആധുനിക ലോകത്ത് അധികാരത്തിന്റെ പ്രയോജകരും പ്രയോക്താക്കളും. രാഷ്ട്രീയക്കാരന്‍ മതത്തെ ദുരുപയോഗം ചെയ്യുന്നത് തിരിച്ചറിയാന്‍ കഴിയാത്ത അപക്വമതികളായി മതത്തിന്റെ ആളുകള്‍ മാറുന്നതോടെ ഈ പതനം പൂര്‍ത്തിയാവുന്നു. എന്നാല്‍, രാഷ്ട്രീയം ഇത് സമ്മതിച്ച് തരില്ല. അതിന്റെ വാദപ്രകാരം മതമാണ് പ്രശ്‌നമുണ്ടാക്കുന്നത്. ഈ വാദത്തെ പിന്തുണക്കുന്ന സാമൂഹ്യശാസ്ത്രജ്ഞരും മതവിരുദ്ധ ചിന്തകരും ധാരാളമുണ്ട് താനും. എന്നാല്‍, മതം എന്ന സംജ്ഞ ഉപയോഗിക്കുന്ന ഒന്നു തന്നെ അക്രമത്തെ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നില്ല. നിയമവാഴ്ചയെ എതിര്‍ക്കുക, സാമൂഹികമായ കലാപങ്ങള്‍ അഴിച്ച് വിടുക, ആളുകളെ കൊന്നൊടുക്കുക തുടങ്ങിയത് മതത്തിന്റെ രീതിയല്ല.